دیمانەی گۆڤاری کوردئینالکۆ لەگەڵ ئامر ئەحمەد مامۆستای بەشی زمانی کوردی لە زانکۆی ئینالکۆ

بەڕێز مامۆستا ئامر ئەحمەد، تکایە سەرەتا خۆتان بە خوێنەرانی گۆڤارەکەمان بناسێننلەدایکبووی کام پارچەی کوردستانن؟ ئەگەر دەکرێ نەختێکیش لەسەر قۆناغەکانی خوێندنی سەرەتایی هەتا خوێندنی باڵای خۆتان بۆمان بدوێن.

لە ڕاستیدا، من لە دایکبووی هیچ پارچەیەکی کوردستان نیم. دایک و باوکم خەڵکی گوندی زێوەی شێخ پیرمووسن کە سەر بە نا‌‌حیەی بامەڕەنێی قەزای ئاميدیی پاريزگای دهوکە لە باشووری کوردستان. باوکم پێشمەرگەی شۆڕشی ئەیلوول بوو. لە ئەنجامی شکستی شۆڕش لە ساڵی ١٩٧٥ وهەڕەشەکانی سوپای عێراق، خێزانمان وەکو سەدان خێزانی تری باشووری کوردستان بەرەو ئێران ڕای کرد. ‌حکوومەتی ئەوسای ئێران ئاوارەکانی لە ناو کەمپ و شارە جیاجیاکانی ئێران جێگیر کرد. خێزانەکەمان لە شاری تەورێزی ئازربایجانی ئێران جێگیر کرا. من سێ ساڵ دوای ئەوە لەتەورێز لە دایک بووم. هەر لە تەورێزیش خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی و ئامادەییم تەواو کرد. لە ساڵی ١٩٩٥ گەڕاینەوە باشووری کوردستان و لە شاری دهوک گیرساینەوە. لە ساڵی ١٩٩٦ لە بەشی زمان و ئەدەبیاتی کوردیی زانکۆی دهوک دەستم بە خوێندنی زانکۆیی کرد و لە ساڵی ٢٠٠٠لیسانسم وەرگرت. لە کۆتایی ساڵی ٢٠٠١، لە ڕێگای ئەنستیتۆی کوردیی پاریس بورسی خوێندنی حکوومەتی فەرەنسام پێ بەخشرا. بۆیە لە ساڵی ٢٠٠٢ بۆ خوێندنی ماستەر و دکتۆرا هاتم بۆ فەرەنسا. دکتۆراکەم لە ساڵی ٢٠٠٩ لە بەشی ئەدەبیاتی بەراوردکاریی زانکۆی سۆربۆنی نوێ(پاریسی ٣) تەواو کرد.

Dr. Amr Taher Ahmed

دەکرێ بەرچاوڕوونییەک بدەن لەسەر ئەو ناوەندە ئەکادیمیانەی وا لەسەر ئاستی ئەورووپا و باکووری ئەمریکا و ڕووسیا، خوێندنەوە کوردییەکانی تێدا پێشکەش دەکرێن.

بەشی کوردیی ئینالکۆ لە ناوەندە هەرە گرنگەکانی خوێندنەوە کوردییەکانە لە ئەورووپا کە تێیدا جگە لە وانەی زمانی کوردی، وانەی ئەدەبیات، مێژوو، جوگرافیا، شارستانی و تەنانەت سینەمای کوردیش دەوترێن. جگە لەوە، ئەوەندەی من ئاگادار بم، لە زانکۆکانی سەنپێترزبورگی ڕووسیا،کراکۆڤای پۆلۆنیا، گۆتینگنی ئەڵمانیا، ئوپساڵای سوێد و ئێگزتری بەریتانیاش بەش یا ناوەندی کوردناسی لە شێوەی جۆراوجۆردا هەن؛ لە هەندێکیاندا تەنیا کورسی زمانی کوردی هەیە و لە هەندێکی تریاندا وانەی وێژە و مێژووش لەپاڵ وانەی زمان پێشکەش دەکرێن.

بەداخەوە کوردناسی لە باکووری ئەمریکا تا ئێستاش بە بەراورد لەگەڵ ئەورووپا زۆر لاوازە. بێگومان هەن کەسانێک کە لە زانکۆکانی باکووری ئەمریکادا مامۆستان و لە بوارێک لە بوارەکانی کوردناسیدا خەریکی لێکۆڵینەوەن، یان جار بە جار دەرفەتیان پێ دەدرێت بە شێوەیەکی کاتی وانەیزمانی کوردیی بڵێنەوە، بەڵام ئەوەندەی من بزانم خوێندنەوە کوردییەکان بەو شێوە بەرفراوان و جێگیر و قووڵەی ئێمە لە ئینالکۆ هەمانە، لە ئەمریکا و کەنەدا جێیان بۆ نەکراوەتەوە. بەداخەوە زمان، ئەدەبیات، کولتوور و شارستانیی کورد هێشتا نەبوونەتە جێی سەرنج و بایەخی ئەمریکییەکان.خۆم لە ئەمریکا ژیاوم و لەو ماوەیەدا تەواو درکم بەو ڕاستییە کرد. بەرلەوەی لە ئینالکۆ دابمەزرێم، بۆ ماوەی سێ ساڵ لە زانکۆی هارڤەرد کە لە زانکۆ هەرە بەناوبانگەکانی ئەمریکا و جیهانە وانەی زمان و ئەدەبیاتی فارسیم دەدا. لەو ماوەیەدا هەوڵی زۆرم دا دەرفەتم پێ بدرێت هەرچی نەبێتکورسێکی سەرەتایی فێربوونی زمانی کوردی بکەمەوە، بەڵام زانکۆکە نەیویست.

 بۆچی هێشتا خوێندنەوە کوردییەکان وەک بەشێک لە خوێندنەوە ئێرانییەکان دێنە ئەژمار؟

دەبێ ئاگادار بین کە ئەوە هیچ پەیوەندیی بە وڵاتی ئێرانی ئێستا لەچوارچێوەی سنوورە سیاسییەکانیەوە نیە. ئەوە بۆ بوونی زمانی کوردی وەک بەشێک لە خێزانی زمانە ئێرانییەکان دەگەڕێتەوە کە بۆ نموونە فارسی و بەلووچی و پەشتۆش دەگرێتەوە خۆی. هەڵبەتە ئەمە نابێتە ڕێگر لەوەی کەبەشی خوێندن یان لێکۆڵینەوەی کوردی بە شێوەیەکی سەربەخۆ لە زانکۆ یان ناوەندەکانی لێکۆڵینەوەدا بکرێتەوە. ئەمە پەیوەستە بەوەی تا چ ڕادە لەو وڵاتەدا داخوازی بۆ فێربوونی زمان و ئەدەبیات و شارستانیی کورد هەبێت. بۆ نموونە داخوازی بۆ فێربوونی زمان و ئەدەبیاتی کوردی لەزانکۆکانی کوردستاندا زۆرە، بۆیە بەشەکانی زمان و ئەدەبیاتی کوردی لەوێ سەربەخۆن. بەڵام لە وڵاتانی ئەورووپادا ئەم داوایە زۆر کەمترە. لە ئەنجامدا ئەو بودجەیەی بۆ خوێندنەوە کوردییەکان تەرخان دەکرێت کەمە. بۆیە بە گوێرەی ئەو پێوەرەی باسم کرد، زۆربەی جاران لێکۆڵینەوەکوردییەکان لەگەڵ هەندێ بواری تری وەکو خوێندنەوە فارسییەکان دەخرێنە یەک بەشەوە و ناوی بەشی ئێرانناسیی لێ دەنرێت. هەڵبەتە هەمیشە ئەو ناوەی لێ نانرێت و هەندێ جار لەبەر هەندێ هۆکاری تر کە پەیوەستن بە سیاسەتی خودی زانکۆکەوە، دەخرێتە بەشێکی گەورەتری وەکوڕۆژهەڵاتناسی یان ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستناسی. هەمان شت لە ئینالکۆش پەیڕەو کراوە: زمانی کوردی لەگەڵ زمانەکانی فارسی، تورکی، ئەرمەنی، گورجی و پەشتۆ خراونەتە بەشێک بە ناوی « ئۆراسیا ». کەچی بەشی زمانی عەرەبی لە ئینالکۆ سەربەخۆیە. ئەوەش تەنیا لەبەر ئەوەی ژمارەیخوێندکارانیان لە هی خوێندنەوەی کوردی یان فارسی یان تورکییەکان یەکجار زۆرترە. ئەگەر ئێمەش بتوانین لە داهاتوودا ژمارەی قوتابیانی کوردی بگەیەنینە ئاستی ژمارەی خوێندکارانی بەشێکی وەکو عەرەبی یان ژاپۆنی، دڵنیام بەشێکی سەربەخۆ بۆ کوردیش لە ئینالکۆ دادەمەزرێت.  

بۆ خوێنەرانی گۆڤارەکەمان سوودبەخش دەبێت ئەگەر بەتایبەتی لەسەر مێژووی خوێندنەوە کوردییەکان لە فەڕەنسا و بەتایبەت زانکۆی ئینالکۆ قسە بکەنبەشی کوردی ئینالکۆ کەی دامەزرا و بەڕای ئێوە چەندە توانیویەتی ئامانجەکانی خۆیبپێکێت؟

سەرەتای خوێندنەوە کوردییەکان لە ئینالکۆ بۆ ساڵانی چلی سەدەی رابردوو دەگەڕێتەوە. پاش جەنگی جیهانیی دووەم، بە هەوڵ و کۆششی ڕۆژێ لێسکۆ کە ڕۆژهەڵاتناسێکی فەرەنسی و دۆستی کورد بوو، ڕێگە درا بۆ یەکەمجار وانەی زمانی کوردیی کرمانجی لە ئینالکۆ – کە ئەو کاتقوتابخانەی نەتەوەیی زمانە ڕۆژهەڵاتییە زیندووەکانی پێ دەگوترا – پێشکەش بکرێت. لە ساڵی ١٩٤٥ ەوە خودی لێسکۆ وانەکانی پێشکەش دەکرد، بەڵام لە ساڵی ١٩٤٧ بە فەرمانی وەزارەتی دەرەوەی فەرەنسا نێردرایە قاهیرە. لێسکۆ بەر لە چوونی بۆ قاهیرە داوای لە دۆستی خۆی کامرانعالی بەدرخان کرد کە لە قوتابخانەکەدا وەکو مامۆستای زمانی کوردی جێی بگرێتەوە. کامران بەدرخان لەو ساڵەوە وەکو مامۆستای وانەبيژ دەستبەکار بوو و تا ساڵی ١٩٧٠ بەردەوام بوو. پێویستە ئەوەش بوترێت کە کامران بەدرخان ئەو ئەرکەی بەخۆڕایی بەجێ دەگەیاند و تەنیا چەند ساڵێکبەر لە خانەنشین بوونی، مووچەیەکی کەمی لەلایەن حکوومەتی فەرەنسا بۆ بڕایەوە. پاش کامران بەدرخان بۆ یەکەمجار زمانی کوردی بە تەواوی لە قوتابخانەکەدا جێگیر کرا و مامۆستای فەرمیی بۆ دامەزرا کە جۆیس بلۆ بوو. ئیتر لەو کاتەوە وردە وردە پەرە بە خوێندنە کوردییەکانیقوتابخانەکە درا و مامۆستا بۆ کوردیی سۆرانیش دامەزرا کە ‌هەڵکەوت ‌حەکیم بوو.

پێم وایە خوێندنەوە کوردییەکان تا ڕادەیەکی زۆر لە پێکانی ئامانجەکانی سەرکەوتوو بووە. باشترین بەڵگەش بۆ ئەمە ئەوەیە کە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ لە گەشەسەندن و فراوان بووندایە و ژمارەی خوێندکارانیشی ساڵ بە ساڵ زیاد دەکات. هەڵبەتە بەش بە حاڵی خۆمان هەوڵ دەدەین کە بەشی کوردیلە جاران سەرکەوتووتریش بێت. 

لێرەدا هەم وانەی کرمانجی و هەم وانەی سۆرانی دەگوترێتەوەپێتانوایە دەکرێ لەم ڕێگەوە پردێکی پێوەندی و لێک نزیککردنەوە ساز بێت؟ ئەدی زاراوەکانی تر چی؟ هیچ پلانێک لە گۆڕێدا نییە بەوانیش وانەیەکی تایبەت بگوترێتەوە؟

بێگومان بوونی وانەی هەردوو زاراوەکە لە هەمان کات و ئاستدا هەنگاوێکی زۆر گرنگە بۆ لێک نزیککردنەوەیان. مەبەستم لە نزیککردنەوەیان ئەوە نیە کە لەگەڵ یەکتری تيکەڵاو بکرێن و زمانێکی تریان لێ دروست بکرێت. بەڵکو مەبەستم ئەوەیە، ڕۆڵەکانی نەوەی نوێمان لەگەڵ هەردوو زاراوەکەدالە یەک کات و ساتدا ئاشنا ببن و لەو هەموو سنوورانەی لەنێوانیاندا چەقێنراون، بەلانیکەم بەربەستی لەیەکترتێنەگەیشتنی زمانیان لە نێواندا نەمێنێ.

ئەوەندەی من بزانم تا ئێستا هیچ پلانێک بۆ وتنەوەی وانەی زاراوەکانی تر لە گۆڕێدا نەبووە، بەڵام لەمەودوا دەبێ بیری لێ بکەینەوە و بە جددی هەوڵی بۆ بدەین. بێگومان ئەمە لە داهاتوودا بە باری ئابووریی فەرەنسا و بودجەی زانکۆکەمان و توانای بەشی کوردی لە ڕاکێشانی خوێندکاریزیاتر بۆ بەشەکەوە پەیوەست دەبێت.

ئایا هەوڵتان داوە لەنێوان بەشی کوردی زانکۆی ئینالکۆ و زانکۆ کوردییەکانی کوردستان لەوانە زانکۆکانی باشوور پردێکی پێوەندی بۆ ئەنجامدانی کاری هاوبەش و گۆڕینەوەی بیروڕا یان بە مەبەستێکی تر ساز بکەن؟ چیین ئەو تەنگوچەڵەمانەناهێڵن ئەو پێوەندییە ساز ببێت یان گەشە بکات؟

من تەنیا چەند مانگێکە کە لەم زانکۆیەدا دەستبەکار بووم. بۆیە جارێ هەر ئەوەندەی لێ دەزانم کە پێشتر هەوڵی لەو شێوەیە دراوە و تەنانەت هەندێ بەڵێننامەی هاوکاریش لەگەڵ زانکۆکانی باشوور واژۆ کراون. بەڵام جارێ ئاگاداری وردەکارییەکانی بەڵێننامەکان نیم. ئەوەی تێبینی دەکەم،بەداخەوە تا ئێستا هاوکارییەکان لە ئاستێکی زۆر لاوازدان و وەکوو پێویست سوود لەم دەرفەتانە وەرنەگیراوە. هۆکارەکان لەوە دەچێت زۆر بن. بۆ نموونە لە ڕووی ئاڵۆگۆڕی قوتابیانەوە، خوێندکاری ئێمە بە پاسپۆرتی فەرەنسی دەتوانێ بۆ ماوەی مانگێک بە بێ ڤیزا سەفەری باشووریکوردستان بکات، بەڵام وەرگرتنی ڤیزای فەرەنسی بۆ خوێندکارانی باشووری کوردستان وا ئاسان نیە. لەوانەیە زمانی فەرەنسیش بەربەستێکی تر بێت. هەرچۆنێک بێت، دەبێ سەرلەنوێ بیر لەوە بکەینەوە چۆن تواناکانمان یەک بخەین و هاوکارییەکانمان لەو بوارەی دەرفەت هەیە سەرلەنوێچالاک بکەینەوە.

وەکوو ئەزموونی خۆتان، بەڕای ئێوە ئەو کێشە و لەمپەڕانە چیین کە خوێندکاری کورد لە کاتی دەستپێکردن بە خوێندن بە کوردی ڕووبەڕوویان دەبێتەوە؟ 

ئەوەندەی لەم چەند مانگەی کارکردنمدا لە ئینالکۆ هەستم پێ کردووە، کێشەی هەرە سەرەکیی خوێندکارانمان گرفتی بژێوی ژیانە. زۆربەیان بورسیان نیە و لەسەر ئەرکی خۆیان دەخوێنن؛ بەناچار بۆ بژێوی ژیانیان چەند ڕۆژێک لە حەفتەدا کار دەکەن. بۆیە کاتیان بۆ خوێندن کەمە و زۆریشماندوون. هەندێکیشیان پەنابەرن و لە فەرەنسا کێشەی خانوویان هەیە و کاریان دەست ناکەوێت. سەرەڕای ئەوە، خێزانەکانیان لە تورکیا و سووریا لە بارودۆخی نالەباری ئابووری و سیاسیدا دەژین و ئەمەش لەڕووی دەروونییەوە کاریگەری ڕاستەخۆ دەکاتە سەر ئاستی خوێندنیان. هەندێکلەوانەی کە وەکوو پەنابەر دەگەنە فەرەنسا، فەرەنسی نازانن. کەچی بەشێک لە وانەکانمان بە فەرەنسین. بۆیە ئەوان ناچارن هاوکات فەرەنسیش فێر ببن و ئەمەش بێگومان ئەرکیان قورستر دەکات.

دەکرێ کەمێک لەسەر خوێندکارەکانی بەشی کوردیی زانکۆی ئینالکۆ قسە بکەن؟ زۆربەیان لەکام پارچەی کوردستانەوە دێن؟ ئاستی خوێندەوارییان چۆنە؟ بە چ مەبەستێک هاتوون لەم بەشەدا درێژە بە خوێندن بدەن؟ ئایا خوێندکاری ناکوردیش هەیەلەم بەشەدا؟ ئەوان چۆنن؟

زۆربەی خوێندکارانمان کوردی باکوور و ڕۆژئاوای کوردستانن. بێگومان خوێندکاری فەرەنسیشمان هەیە کە ‌بە هۆکاری جیاجیا حەز دەکەن فێری زمانی کوردی ببن و کورد بناسن. ڕێژەیەکی زۆری قوتابیانمان هەر تەنیا خوێندکاری ئینالکۆن. بەڵام هەندێکیان لە زانکۆکانی تری پاریسخوێندکاری ماستەرن و لە هەمان کاتدا لای ئێمە لیسانسی زمانی و ئەدەبیاتی کوردیش دەخوێنن. ئاستی خوێندەواری قوتابیانمان یەکدەست نیە. هەیە زۆر زیرەکە و زوو فێر دەبێت. هەشە پێویستیی بە خۆماندووکردنی زیاترە. ئەمە بۆ خوێندکارە فەرەنسییەکانیشمان هەر وایە. بە گشتیزۆربەی قوتابیەکانمان خوێندکاری باشن و بەش بە ‌حاڵی خۆم لێیان رازیم. 

ئەو پلان و بەرنامانە چین کە هەوڵدەدەن لە ساڵانی داهاتوودا بۆ بەشی کوردی دایانبڕێژن؟

وەکوو گوتم بە پێوەندیەکانمان لەگەڵ ناوەندەکانی تری خوێندنەوە کوردییەکانی کوردستان و ئەورووپا دەچینەوە و تۆکمەتریان دەکەین. تەنانەت لە ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش پەرۆشییەکی زۆر بۆ دروستکردنی پردی پێوەەندی لەگەڵماندا بەدی دەکەین و تا پێمان بکرێت هاوکاریان دەبین.هەوڵیش دەدەین لە خودی ئینالکۆش پەرە بە چالاکییە ئەکادیمی و کلتوورییەکانمان بدەین و بەشەکەمان ببووژێنینەوە. هەر بۆیە بەمدواییە هاوکارێکی نوێمان بۆ پراکتیکی ئاخاوتن و نووسینی کوردیی سۆرانی دامەزراند و هیوادارین گیانێکی تازە ببەخشێتە بەشەکەمان.

بەمزوانە ژمارەی یەکەمی گۆڤاری کوردئینالکۆ دەخرێتە بەرچاوی خوێنەرانی کورد، ئایا هیچ پێشنیار یان ڕاسپاردەیەکتان هەیە بۆ بەڕێوبەرانی گۆڤارەکە؟

بەر لە هەموو شتێک پیرۆزباییان لێ دەکەم کە ئەم هەنگاوە گرنگەیان نا. زۆر پێویستە کە خوێندکارانمان پلاتفۆرمێکی هاوبەشیان هەبێت کە بتوانن لە ڕێگەیەوە هەواڵ و زانیاری و داهێنان و ڕا و بۆچوونەکانیان بخەنە ڕوو. تکاشیان لێ دەکەم گۆڤارەکە وا ڕێک بخەن کە بەبێ جیاوازیڕەنگدانەوەی حەز و ئارەزووی هەموو خوێندکاران بێت و ئامرازێکی لەیەکتر کۆکردنەوەیان بێت نەک لە یەکتر دوورخستنەوەیان. هەروەها با گۆڤارەکە ببێتە پردێکی تری پێوەندی لە نێوان خوێندکارە کورد و بیانییەکان و وێنەیەکی جوانی کلتوور و شارستانیی گەلەکەمان نیشانی خەڵکانی تربدات. جارێکی تر دەستخۆشیان لێ دەکەم و هیوای سەرکەوتنیان بۆ دەخوازم.

Votre commentaire

Entrez vos coordonnées ci-dessous ou cliquez sur une icône pour vous connecter:

Logo WordPress.com

Vous commentez à l’aide de votre compte WordPress.com. Déconnexion /  Changer )

Photo Google

Vous commentez à l’aide de votre compte Google. Déconnexion /  Changer )

Image Twitter

Vous commentez à l’aide de votre compte Twitter. Déconnexion /  Changer )

Photo Facebook

Vous commentez à l’aide de votre compte Facebook. Déconnexion /  Changer )

Connexion à %s

%d blogueurs aiment cette page :